Trong tiến trình lịch sử Việt Nam, nhiều sự kiện về vũ trang, chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội… diễn ra theo chiều dài lịch sử đã để lại những dấu ấn sâu sắc, có ý nghĩa quan trọng. Trong đó, sự kiện Quốc hội nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời sau cuộc bầu cử quy mô toàn quốc ngày 6-1-1946 có ý nghĩa đặc biệt trong tiến trình xây dựng nhà nước của dân, do dân và vì dân.
Thạc sĩ Trần Quang Toại, Chủ tịch Hội Khoa học lịch sử Đồng Nai cho rằng: Cuộc bầu cử Quốc hội đầu tiên trong cả nước thành công đã khẳng định quyết tâm của Đảng, Chính phủ và Chủ tịch Hồ Chí Minh trong việc xây dựng nền độc lập, tự do của đất nước. Lần đầu tiên trở thành dân một nước độc lập, tự do, cử tri trong cả nước được thực hiện quyền tự do của mình bằng lá phiếu bầu cử một cách tự hào và vững niềm tin vào tương lai.
Ngày 2-9-1945, tại Quảng trường Ba Đình (Hà Nội), Chủ tịch Hồ Chí Minh thay mặt Chính phủ lâm thời đọc bản Tuyên ngôn độc lập, tuyên bố với quốc dân và thế giới: Nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời. Bản Tuyên ngôn khẳng định: “Nước Việt Nam có quyền hưởng tự do và độc lập, và sự thật đã thành một nước tự do, độc lập. Toàn thể dân tộc Việt Nam quyết đem tất cả tinh thần và lực lượng, tính mạng và của cải để giữ vững quyền tự do, độc lập ấy”.
Nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời trong điều kiện đất nước còn rất nhiều khó khăn về kinh tế (ngân khố không còn tiền), về chính trị (thù trong, giặc ngoài). Trước tình hình đó, Chính phủ lâm thời đã ban hành hàng loạt các sắc lệnh, biện pháp về chính trị (đối ngoại), kinh tế nhằm ổn định đời sống nhân dân, nâng cao dân trí, khôi phục kinh tế Việt Nam, đồng thời chuẩn bị lực lượng để kháng chiến lâu dài.
Theo Thạc sĩ Trần Quang Toại, đối với một quốc gia mới độc lập, việc ban hành Hiến pháp, thành lập Chính phủ chính thức là một trong những nhiệm vụ hàng đầu để củng cố và tăng cường chính quyền của nhân dân. Muốn xây dựng Chính phủ nhân dân hợp pháp, hợp hiến, thì việc tổ chức bầu cử Quốc hội trong toàn quốc là nhiệm vụ rất quan trọng và cấp bách về chính trị. Vì vậy, ngày 3-9-1945, tức là một ngày sau khi nhà nước cách mạng ra đời, trong phiên họp đầu tiên của Chính phủ lâm thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đề nghị Chính phủ “tổ chức càng sớm càng hay cuộc Tổng tuyển cử với chế độ phổ thông đầu phiếu. Tất cả công dân trai gái 18 tuổi đều có quyền ứng cử và bầu cử, không phân biệt giàu, nghèo, tôn giáo, dòng giống…”.
Ngày 8-9-1945, Chủ tịch Chính phủ lâm thời ra Sắc lệnh 14-SL quy định sẽ mở cuộc Tổng tuyển cử để bầu Quốc hội. Sắc lệnh đã khẳng định lại nghị quyết của Quốc dân đại hội Tân Trào ngày 16-8-1945, nước Việt Nam sẽ theo chính thể Dân chủ Cộng hòa và Chính phủ nhân dân toàn quốc sẽ do một Quốc dân đại hội bầu theo lối phổ thông đầu phiếu. Điều 2 của Sắc lệnh quy định: “Tất cả công dân Việt Nam, cả trai và gái, từ 18 tuổi trở lên đều có quyền tuyển cử và ứng cử, trừ những người đã bị tước mất công quyền và những người trí óc không bình thường”. Sau đó, Chính phủ lâm thời còn ban hành nhiều sắc lệnh khác quy định về thể lệ tổ chức bầu cử, ứng cử để đảm bảo tính chất tự do trong việc bầu cử.
Dù vậy, Chính phủ và toàn dân đã phải chuẩn bị cho việc bầu cử Quốc hội đầu tiên trong tình hình đất nước gặp muôn vàn khó khăn. Ngày 23-9-1945, thực dân Pháp nổ súng ở Sài Gòn, mở đầu cuộc xâm lược nước ta lần thứ 2. Ở miền Bắc, quân đội Tưởng Giới Thạch (Quốc dân Đảng Trung Hoa) và các đảng phái tay sai (Việt Quốc, Việt Cách) không ngừng gây sức ép chính trị, quân sự và phá hoại nhiều mặt. Chính phủ lâm thời đã thực hiện sách lược tạm hòa hoãn với quân Tưởng; đồng thời đấu tranh khôn khéo nhưng kiên quyết với các đảng phái phản động. Những sắc lệnh Chính phủ ban hành về việc tổ chức thực hiện cuộc Tổng tuyển cử toàn quốc thể hiện quyết tâm rất cao của Chính phủ nhằm xây dựng một thể chế chính trị hợp hiến, một nhà nước của dân. Và Tổng tuyển cử cũng là cơ hội để khẳng định quyền tự do dân chủ của nhân dân trong việc lựa chọn những người đủ tài đức và có tâm đại diện cho mình; đồng thời biểu thị lòng yêu nước, niềm tin của nhân dân vào Đảng Cộng sản và Chính phủ.
Do các thế lực phản động (Việt Cách, Việt Quốc) chống đối và để thực hiện chính sách hòa giải, đoàn kết, công tác chuẩn bị chu đáo hơn, cuộc Tổng tuyển cử dự kiến ngày 23-12-1945 được dời lại đến ngày 6-1-1946.
Thạc sĩ Trần Quang Toại nhìn nhận: Cuộc Tổng tuyển cử bầu Quốc hội đầu tiên trong cả nước được tiến hành trong một tình hình hết sức đặc biệt, vô cùng khó khăn, nhưng được sự đồng lòng ủng hộ của nhân dân đã diễn ra sôi nổi trong cả nước và thành công tốt đẹp. Đây thực chất là một cuộc sinh hoạt và đấu tranh chính trị của toàn Đảng, Chính phủ và nhân dân ta trong điều kiện vừa giành được độc lập từ tay phát xít Nhật và có ý nghĩa rất lớn đến tiến trình xây dựng nhà nước của dân, do dân và vì dân.
Mỗi cuộc bầu cử đều là dấu mốc quan trọng
Trong phát biểu chỉ đạo tại Hội nghị toàn quốc triển khai công tác bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và đại biểu HĐND các cấp nhiệm kỳ 2026-2031, diễn ra tại Hà Nội vào sáng 15-11, Tổng Bí thư Tô Lâm cho biết: Từ cuộc Tổng tuyển cử đầu tiên năm 1946 đến nay, đất nước ta đã tổ chức thành công 15 cuộc bầu cử Quốc hội. Mỗi cuộc bầu cử đều là dấu mốc quan trọng, gắn liền với một giai đoạn lịch sử và nhiệm vụ cách mạng khác nhau của dân tộc - từ kháng chiến kiến quốc, đấu tranh giành độc lập, thống nhất đất nước cho đến công cuộc đổi mới, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc hiện nay. Mỗi lá phiếu của cử tri trong suốt 8 thập kỷ qua là biểu tượng sinh động của lòng tin, của sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc, của tinh thần trách nhiệm, ý chí làm chủ đất nước của nhân dân ta; khẳng định bản chất dân chủ, tiến bộ, nhân văn của nhà nước ta “Mọi quyền lực đều thuộc về nhân dân; nhà nước ta là của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân”.
Tỉnh ủy viên, Phó Trưởng đoàn chuyên trách Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Bùi Xuân Thống chia sẻ: Nhìn lại 80 năm sau khi Quốc hội nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời, có thể thấy rằng, Quốc hội đã không ngừng lớn mạnh, đổi mới và hoàn thiện về tổ chức, phương thức làm việc, nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động, góp phần củng cố niềm tin của nhân dân vào sự nghiệp xây dựng, bảo vệ và phát triển đất nước. Quốc hội phát huy rõ vai trò cơ quan đại biểu cao nhất của nhân dân, cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất, thực hiện quyền lập hiến, quyền lập pháp, giám sát tối cao đối với hoạt động của Nhà nước và quyết định các vấn đề quan trọng của đất nước.
Phó Trưởng đoàn chuyên trách Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Bùi Xuân Thống nhấn mạnh: Để tiếp tục phát huy thành quả 80 năm vẻ vang, khẳng định vị trí, vai trò lịch sử của Quốc hội trong sự nghiệp cách mạng; đồng thời xây dựng Quốc hội ngày càng dân chủ, chuyên nghiệp, hiện đại, pháp quyền, gắn bó mật thiết với nhân dân, từng đại biểu Quốc hội cần phải tiếp tục cố gắng phát huy vai trò, trách nhiệm của mình. Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Đồng Nai sẽ tiếp tục cải tiến, đổi mới hoạt động để nâng cao chất lượng trên các mặt công tác, đóng góp cho sự lớn mạnh của Quốc hội và đáp ứng kỳ vọng của cử tri.